Over krijgsgevangenschap in Japan, leven en overleven in Japanse kampen, de atoombom op Nagasaki en wat daarna kwam.

Dit is het verhaal van velen en ook van Johan, de vader van André Schram. Als jonge marineman zette hij in 1939 voet aan wal in Nederlands-Indië, vol verwachtingen over zijn toekomst. Die toekomst nam een dramatische wending toen hij, kort na het uitbreken in 1942 van de tweede wereldoorlog in Azië, samen met vele anderen door de Japanse marine krijgsgevangen werd gemaakt.

Wat volgde was een reis in overvolle ‘hellships’, schepen die hun bijnaam meer dan verdienden. Onder erbarmelijke omstandigheden werden de gevangenen naar Japan verscheept om daar dwangarbeid te verrichten, vooral op scheepswerven en in mijnen. Verspreid over het land kwamen zij terecht in kampen, samen met Amerikaanse, Britse en Australische lotgenoten.

Het leven in de ongeveer 130 kampen was hard en onmenselijk. Er was voortdurend honger. Medicijnen werden achtergehouden door de Japanse bewakers. Ziekte en uitputting lagen altijd op de loer. De bewakers konden wreed en onvoorspelbaar zijn. Het werk was zwaar, gevaarlijk en uitputtend; veiligheid bij werken speelde nauwelijks een rol. Ongelukken gebeurden regelmatig, soms met grote gevolgen. Ongeveer tien procent van de krijgsgevangenen verloor hun leven.

Nadat de atoombommen op Japan waren gevallen, kwam er een einde aan de oorlog. Voor Johan en de meeste overlevenden betekende dat uiteindelijk de terugkeer naar huis. Maar thuiskomen betekende niet dat alles nu voorbij was. De herinneringen aan honger, vernedering, geweld, angst en verlies lieten velen niet meer los en vormden een terugkerende kwelling. Een pijn, die een lange en soms levenslange eenzame strijd om te verwerken betekende. Dat zwijgen, het onbegrip van de omgeving en het onverwerkte verdriet werkten door, ook in de generaties na hen.

In Japan zijn op verschillende plaatsen gedenktekens voor de omgekomen krijgsgevangenen opgericht. Deze gedenktekens en de jaarlijkse ceremonies houden hun namen en hun verhalen levend. Deze momenten van herdenken bieden ruimte voor erkenning, voor rouw en hoe voorzichtig ook, voor verzoening.

De lezing wordt gegeven door André Schram. Geboren en opgegroeid in Den Helder. Dit is het levensverhaal van zijn vader.

André W. Schram, zoon van een oud WO2-krijgsgevangene. Is tot zijn emeritaat (UvA, 2010) actief geweest in wetenschappelijk onderzoek en onderwijs en in researmanagement binnen het bedrijfsleven. Verzorgt sinds 2016 gastonderwijs op scholen en lezingen omtrent WO2/Azië.